اوشاق فولكلورو
لايلالار
«سوفرهنين ياراشيغی قوناق، ائوين يارشيغی اوشاق» دئيهن آنالاريميزين چوخلو حيصهسی سودامر اوشاغين اميزديرندن سونرا قيچلارينين اوسته، بئشيكده و يا قوجاغيندا ساخلاييب ياتيرماغا چاليشان زامان اؤزل آهنگ ايله بير سيرا سؤزلر زمزمه ائديرلر، آنادان باشقا عائلهنين ديگر عضولری او جوملهدن بؤيوک ننه، خالا، بی بی و باجی كيمی ائوآداملاری آشاغيدا اؤرنک اوچون وئريلن سؤزلردن اوخويارلار.
لايلای بئشيگيم لايلای
ائويم ائشيگيم لايلای
سن گئت شيرين يوخويا
چكيم كشيگين لايلای
***
لايلای دئديم ياتاسان
قيزيل گوله باتاسان
قيزيل گولون ايچينده
شيرين يوخو تاپاسان
***
لايلای دئديم گونده من
كؤلگهده سن گونده سن
ايلده قوربان بير اولار
سنه قوربان گونده من
نازلامالار
«اوشاغی يئمک يوخ، سئوينج بؤيودر» آتا- بابالاريميزین درين دوشونجهلريندن تورهنن بو سؤزه آرخا دوران اوشاق نازلامالاری آذربايجان فولكلوروندا باشقا بير بؤلومدور، كی كؤرپهلری شنلنديرمک و آتا ـ آنا محبتينين بال بولاغيندان اونلارا داديزديرماق هدفی ايله آچيق و گولر اوزله ايفاده اولونار. بئله بير نازلامالاری دينلهين اوشاق گولش قاباق و مهربان بير اينسان كيمی ديرچهليب بويا ـ باشا چاتار.
بالاما قوربان اينكلر
بالام هاچان ايمكلر
بالاما قوربان ايلانلار
بالام نه واخت ديلآنلار
***
سود ديبی، قايماق ديبی
قوربانين اولسون بی بی
سود يالا، قايماق يالا
قوربانين اولسون خالا
***
آتين توتون بو بالانی
شكره قاتين بو بالانی
تولوق سنی آسايديم
ياغين تاسا باسايديم
بالام بؤيوک اولاندا
قوپلو قازان آسايديم
چالخالان، چالخالان ياغ اولسون
بالام يئييب ساغ اولسون.
آغی
اؤز كؤرپهلرين «لايلالار» و «نازلامالار» لا بويا- باشا چاتديران آنالار، بير واختدا ايتيرديگی اورک بندلری و اؤلوله رينه آغيتلار دئيه ياس توتارلار.
آغاجدا خزل آغلار
ديبينده گؤزل آغلار
بالاسی اؤلن آنا
سرگردان گزر آغلار
تاپماجالار
تاپماجالار بيزيم اوشاق آغيز ادبياتيميزين زنگين بير قولودور، سنهلری آشيب گلن تاپماجالار ديلدن ـ ديله گزيب هئچ واخت يئنی لييين الدن وئرمهميشلر. تاپماجالارين ظاهيرده ساده اولدوقلارينا باخماياراق درين مضمون داشيیيرلار. اوشاقلار اونلارين يانيتين تاپماق اوچون درين فيكره دالماق مجبوريتينده قاليب و بو يول ايله بيليکله دوشونجهلرين يئتگينلشديرمهيه چاليشارلار.
دئمک تاپماجالار؛ اؤيرنمک، هوش، باجاريق و ... ساحهلرده هامی اينسانلارا اؤزلليكله اوشاقلاريميزا اؤنملی بير كمک ائدن اولابيلر.
- اويان مرمر/ بويان مرمر/ ايچينده بولبول اوينار. (ديشلر- ديل)
- ديلی يوخ، آدام ايله دانيشار (كتاب)
- آدام اوتار، جانی يوخ. (قبر)
- آغ اوتاق قاپيسی يوخ. (يومورتا)
- آلتيندان ايچر، اوستوندن دوغار. (اكين)
ياهالماجالار
ياهالماجالار اوشاقلارين هوشون سيناماق و اونلارين بئينين آرتيق چاليشديرماق اوچون ووجودا گليب و عموميتله شعر ديلی ايله ايفاده اولونماسينا گؤره، آهنگيله دئييلديكه اوشاق چاليشار جاوابی تاپمادان اؤنجه اونو اؤيرنيسن. ياهالماجالاری اؤيرهنن اوشاق اؤز تای توشلارين باشينا توپلاييب بو نوعيله فيكيرلرين چاخناشديريب هوشلارين سينار.
او نه دیر ايكی دير هر جاندا
لاكن اوچ اولار هر حئيواندا
مصره گئتديم گؤرمهديم بر دانهسی
شاميده گؤردوم دوروب اوچ دانهسی
سندهوار، منده وار، آدام دا يوخ
جومله ده وار، دئسم عالمده يوخ
بير ايكی اوچدن زياده اولماميش
دؤردونو عالمده هئچ كس گؤرمهميش (نوقطه)
دويمهلی سؤزلر
دويمهلی سؤزلرده بير يا ايكی حرفين تكرار گلمهسی (تنافر حروف)، اونو تلفظ ائدهنی كاريخديريب يالنيشا سالماق و بو ايشله ائشيدنلرين گولمک لرينه سبب اولماق ايلک آماج دير.
آمما بو نوع سؤزلرين تكرار دئييلمهسی اوشاغين آغيزدا ديلين راحات دولانماسينا بوللوجا كمک ائديب دئييمی بير- بيرينه اوخشايان سؤزجوكلرين تلفظ ائتمهسين راوانلاشديرار.
دويمهلی سؤزلرده بير حرفين آرديجيل يئر توتماسی ايلک دؤنه دئييلنده؛ ديل آغيزدا راحاتجاسينا دولانماييب و يالنيش سؤز آغيزدان چيخماسينا سبب اولار. آنجاق اوشاقلار چاليشارلار دويمهلی سؤزلری دئين زامان آرتيق هوشلارين ايشله ساليب و سؤزجوكلری دوز تلفظ ائتسينلر.
گئتديم گؤردوم ايكی؛ كار، كور، كيرپی ياتيپ. هئچ بيلمه ديم؛ اركک كار، كور، كيرپی ديشی كار، كور كيرپينين كوركونو يامير، يا ديشی كار، كور كيرپی اركک كار، كور كيرپينين كور كونو.
قلمه؛ قلمهلنمه! قلمهلنسنده قلمهلنهجهيم، قلمهلنمهسنده قلمهلنهجهيم.
اويونلار
هر بير ميللتين ايچينده اوشاقلاری اوچون اويونلاری اولدوقدا تورک خالقينين ايسه اؤز اوشاقلارينا بوللو اويونلاری وار بو اويونلار يالنيز باش قاتيب واخت سووماقدان اؤتری يارانماييب. آذربايجان هاوا دورومون نظرده آلاراق خالقينين اينانج و ياراديجيليقلا ريندان گوج آلان جسمی و روحی ساغلامليقلارا سبب اولان بو اويونلارين هر بيريسی بير آماجی ايزلهيهرک اوشاقلارين توپلومسال ياشاماق، هر ساحهده بئينی ايشه سالماق، خالقی و وطنی سئويب اونا يييه دورماق و ... حيسلری گوجلنديرمک اوچون يارانيب.
آذربايجان اوشاق اويونلاريندا ايشه آپاريلان نسنه چوخ ساده و ابتدايی اولوب و اويون قورتولدوقدا هئچ كيمسهده اويون وسيلهسينه يييهليک حسی يارانماز. اؤرنک اوچون: «بئش داش، قوندوم- كؤچدوم، آياق جيزيق، اتهيه داش قويدو، ايپ كئچدی، اينه ـ اينه، گيزلن- قاچ، گؤزده قولاق، كباب ـ كباب، ناققيشلی و ...» اويونلاريندا هئچ بير اؤنملی وسيله آرادا اولمادان ساعاتلار اوشاقلاردا شنليک تؤرهديب، روحلارين تميزلهيهرک فيكيرله رين آيدينلانديرار.
بو گون بو اويونلارين چوخو، ياشليلاريميزين يادداشيندا ياشاياراق نه يازيقلاركی اوشاقلاريميزا منتقل اولماييب و اونودولوب آرادان گئتمک ده دير. نه ياخشی اولاردی گونوموزون مدرن اويونلاری يئرينه اؤز اسكی و آتا ـ بابالاريميزدان قالان اويونلاری اوشاقلاريمیزا اؤيرهديب عصبی خستهليک گتيرن كامپيوتر اويونلاری و يوخاری قيمته آلينان اويونچاقلاردان جان قورتاريب ساغلامليق وئرن اويونلاريميزا يييه دوراق.
ناغيل، داستان، حيكايه
آذربايجان فولكلورونون دقت مركزينده دوران قوللاردان بيری ده ناغيل، داستان و حكايهلردير كی اونلاردا يئر سالان فيكير اوشاقلار و يئتيشمكده اولان گنج نسيلين دوزگون تربيهسی اوچون ايلک آماج دير. اوشاقلارين معنوی صافليغينا يئرلی ياناشماق، آتا ـ بابالاریميزی دريندن دوشوندورموش و ايلک نوبه اونلاری دوغما وطنه، بركتلی تورپاغا، باغلاماغا چاليشميش و نهايت بؤيوكلره حؤرمت ائتمک، هاميا محبتلی اولماق، يوخسولدان ال توتماق، اورهيی گئنيشلیيی، الی آچيق ليق، باشقاسينين دردينه اورتاق اولماق كيمی اخلاقی داورانیشا آشيلاميشلار.
فولكلوروموزون بو نوع قوللاريندا بير چوخ عبرت آميز احوالاتلارا تصادف ائديريک كی، اوشاقلار، يئنی يئتمه و گنجلره دوز يول گوسترير، اونلاری چتين آنلاردا دؤزوملو اولوب و عاغيلی يولو سئچمهيه يؤنهلدير، جهالت و گئريليكدن اوزاقلاشديرماغا مثبت شرايط يارالدير.
وطن پرورليک حيسلری يارالدان اوشاق فولكلوروموزون ناغيلار قولوندا؛ يوردوموزون صلابتلی داغلارين، چؤللر قولاغينا ماهنيلار اوخويان چايلارين، شهر و كندلريميزين دوزنلرينين تصويرینی ائله باجاريقلا گوستريبلركی اوشاقلار دينلهديكجه شوغا گليب اونلاری سئوير، طبيعتين قوينوندا گزمک، گؤزلليكلری اؤز گؤزلری ايله گؤرمک ايستهييرلر. آغيز ادبياتيميزين بو فورماسيندا اؤلكهميزين مئشهلرينده، چؤللرينده، دوزنلرينده دولاشان وحشی حيوانلارين، قوشلارين سسی ائشيديلير و گول- چيچكلرينين عطری دويولور.
بيزيم عائيله دوروموموزدا اوشاقلارين تعليم و تربيهلری آتالاردان آرتيق آنالارين بوينونا دوشوب، آنا هر اينسان اوچون ايلک اوستاد سانيلاراق، اوشاغين ديرچهليب بويا- باشا چاتماغی اوچون اؤز ووجودون شام كيم يانديريب تجروبهلرين مينّت سيز بالاسينا بوراخير. عموميتله قيسا اولان ناغيل، حكايه و داستانلار اوشاقلار ياتاغا گئدن واختلار آنالار ديلی ايله دئييلر باشقالاری ايسه؛ قيش گئجهلری بوتون عائيله عضولری بير يئره ييغيلان زامان بؤيوک ننهلر، آتالار يا بابالارين حرارتلی ديلی ايله نقل ائديلير. گاهدان ناغيل لارين لازيم گلن يئرلرينده، نئی يا سازدان دا فايدالانيلير. ناغيلين اؤزوندن قاباق بير اؤن سؤز يا مقدمه دئييلركی آذربايجاندا (ناغيل لار ياراشيغی يا دؤشمه) آدلانار.
اؤرنک اوچون: «سيزه هاردان دئييم آز دانيشانلاردان، قاری دينمز يئره ياخانلاردان، سو كيمی لام آخانلاردان، ديمه دوشرلردن، كوسنلردن، اوغرولاردان، يالانچيلاردان، وفاسيزلاردان، بهتانچيلاردان، اوغورسوزلاردان، ايلقاريندان دؤننلردن، بوزو مينيب چای گئچنلردن، خوروز بئلينده بوستان اكندن، لعنت قويروقلو يالانا، رحمت قويروقسوز دوزه، آلقيش يازانا، قارقيش پوزانا، سؤز قالسين انسان گئتسين، دوست وار اولسون، دوشمن خار اولسون، ايندی يئتک مطلبه»
بو مقالهنين حووصلهسی چكمهدن قيسا و اوزون ناغيلار اؤرنهييندن واز كئچديک. اوشاقلار اوچون سؤزلريميزين چوخلو دئييلمز قالدی. آرتيرمالييام اوشاق ماهنیلاری و اونلاردا اولان گؤزل آهنگلر اوشاق فولكلوروموزون ان اؤنملی بير حيصهسين تشكيل ائدير بو قونودا آراشديرمالار، بيلگينلريميزين اطرافلی چاليشمالارين طلب ائدير.
سون سؤز
آيديندير اينسانلارين بيرـ بيرينه اولان موناسيبيتی آنادان گلمه دئييل. ياشاديغی كوتله آراسيندا اونلاری بوروين اجتماعی ـ اقتصادی شرايطدن آسيلی دير. بيلگینلره گؤره: شرايط ده ييشديكجه، اقتصادی موناسيبتلر دهييشديكجه آداملارين باخيشلاری، اونلارين معنوياتیدا دهييشير.
آذربايجاندا ياشايان خالقلار باشقا يئرلرده حيات سورن ميللترايله كوكلو فرقلر وار. همين كوتلهوی قورولوشلاردا ياشايان آداملارين باخيش و حيسلری آيری خالقلاردان سئچيلر. اخلاق، داورانيش و دونيا گؤروشلری باخيميندان يقين كی بير اولابيلمزلر. اؤز ائل ـ اوباسينا باغلی اولان و دوغما يوردوندا چاليشيب اؤز آنا ديلينده دانيشان آداملار هئچ واخت وطن، ديل و وارليقلارينا لاقئيد قالا بيلميرلر. اونو اوركدن سئويب و دردلرينه اورتاق اولورلار. لازيم گلديكده وارليقلاری يولوندا بئله جانلاريندان دا اسيرگهميرلر. آنجاق اجتماعی محيط و سياسی قورولوش دهييشديكجه آداملارين داورانيشيدا دهييشير.
یوخاریدا گئدن فيكره اينام وارسا؛ بوگون اؤز اجتماعی و سياسی دوروموموزو دريندن دوشونوب و اوشاقلاريميزی اؤز كؤكلو مدنيت و وارليقلارينا وارماليييق. اونلاری دوغال حاقلاريندان محروم ائديب بير قوندارما و يابانجی حالا سالانلارين قارشيندا منطقی شكيلده دايانمالی و بالالاريميزين اؤز كؤكلری و اونو تمثيل ائدن مدنيت قوروشونا داير محبت حيسی، ظولمت و اسارت دونياسينا، انسانين انسان طرفيندن استثمار ائديلمهسينه نفرت حيسی و خالقی دوشونوب، فردی باجاريقدان گوج آليب ياراديجيليق و جوشغونلوق حسی ياراتماق دانيلماز گؤرهولردن سانيلا بيلر.
بو يازيدا گئدن فولكلور اؤيرنكلری؛ دكتر سلام جاويد توپلايان (آذربايجان فولكلوروندان نمونهلر) كيتابيندان آلينيب.
اوزون کوچه