بازی کودکان ابزاری برای آموزش زندگی

تئل ناز نعمتی

می‌توان به جرأت ادعا کرد که هر بشری در مسیر زندگی خود طمع بازی و لذت حاصل از آن را کسب کرده است. در این مورد می‌توان حتی از معلولان جسمی و ذهنی نیز نام برد که هر کدام در جایگاه خود و با توجه به تواناییهای محدودشان باز از بازیهای مخصوص به خود بهره‌مند شده‌اند. پس می‌توان نتیجه گرفت نقش مهم بازی و تأثیر آن روی زندگی فردی، اجتماعی و حتی سیاسی کودکان باعث شده است که میلیاردها تومان برای ایجاد بازیهای مهیج و سرگرم کننده و آموزنده سرمایه‌گذاری گردد و در این میان همانطور که اشاره کردم اهمیت فوق‌العاده آن باعث شده است حتی معلولان جسمی و ذهنی و ... فراموش نگردند. با این وجود نمی‌توان آثار مخرب بعضی از بازیهای کامپیوتری و سایر بازیهایی که امروزه تولید می‌شوند را منکر بود؛ منتها نگارنده تلاش خواهد کرد نقش مثبت بازیها را در زندگی کودکان بررسی نموده و در ادامه گذری کوتاه به بازیهای قومی نیز داشته باشد.

تعریف بازی

میشل(1) و می‌سن(2) تعریف‌های متعددی از بازی گرد آورده‌اند که عبارت اند از:

لازاروس: فعالیتی فی نفسه آزاد، بی هدف، سرگرم کننده یا تفریحی.

گروس: تمرین غریزی و بی هدف کارهایی که در زندگی آینده نقش اساسی دارند.

سی‌شور: آزادانه ابراز وجود کردن برای کسب لذت مترتب بر آن.

شانر: فعالیتی در جهت تداوم شادمانی.

نیومن: معیارهای بازی از کنترل درونی، واقعیت درونی و انگیزه باطنی تشکیل می‌شوند.

تعریف های گوناگونی از بازی دیده می‌شود منتها نگارنده با تعریف گروس و نیومن بیشتر موافق است زیرا امروزه با پیشرفت علم ثابت شده است که بازی فقط یک سرگرمی نیست و بر زندگی آینده کودکان تأثیر بسزایی دارد. در نگاه عامه مردم شاید آنچه از نقش بازی برداشت شود جنبه سرگرمی آن است و نیز لذتی که عاید کودکانشان می‌شود. اما مطالعات اجتماعی و روانشناسی و گاهی حتی سیاسی نشان دهنده این است که نقش بازی روی زندگی آینده کودکان تعیین کننده است. مطالعات اجتماعی نشان دهنده این است که در بسیاری از بازیهای گروهی کودک چگونگی ارتباط با اطرافیان خود را می‌آموزد و گاهی به خاطر دوام بازی و نیز رأی اکثریت مجبور است از خواسته‌های شخصی خود صرف نظر کند و در واقع تعامل را یاد بگیرد و بیاموزد که در کارهای گروهی آنچه که تعیین کننده است رأی اکثریت می‌باشد و گاهی در بازیها احترام متقابل را می‌آموزد. از دیدگاه روانشناسان گاهی بازیها به کودک می‌آموزند که باید دقت بیشتری به اطراف خود داشته باشند. گاهی بازیها قوه بینایی، شنوایی و حس‌های دیگر کودک را تقویت می‌کنند. از دیدگاه سیاسی کودک در بعضی بازیها می‌آموزد که چگونه می‌تواند با تیزهوشی خود و با تاکتیک های کودکانه‌اش برنده بازی باشد. در هر حال با توجه به این سه علم بشری می‌توان گفت نقش مهم بازی را روی آینده کودکان نمی‌توان منکر بود پس می‌طلبد دقت بیشتری روی بازیهای کودکان خود داشته باشیم و در واقع بازیهای کودکان خود را جدی بگیریم. چه بسا ما بزرگترها با استفاده از همین بازیها تربیت صحیح را به کودکانمان بیاموزیم و حتی می‌توان از این روش برای تزریق فکرها و اندیشه‌های ناب بشری استفاده کرد؛ منتها باید همیشه مدنظرمان باشد آنچه که به کودکانمان به عنوان بازی انتخاب می‌کنیم و حتی خودمان به عنوان والدین خلاق می‌آفرینیم خالی از لذت کودکانه نباشد که در این صورت کودک را عروسک کوکی‌ای در نظر گرفته‌ایم که در حال تزریق افکار و ایدئولوژی‌های خود به او هستیم. کودک ضمن تمرین زندگی، حق کودکی دارد، او همزمان با لذت‌هایی که از بازی‌های کودکانه می‌گیرد زندگی را هم می‌آموزد. ایجاد فضایی خشک و خالی و به دور از شور کودکانه باعث خواهد شد کودکانی منزوی و درون‌گرا پرورش دهیم که در آینده در زندگی شخصی خود دچار مشکل خواهند شد؛ بازیهای کامپیوتری و بیماریهای روانی حاصل از آن، که کودکی گوشه‌گیر به بار می‌آورد نمود این واقعیت است. یادآوری این نکته را بر خود وظیفه می‌دانم که سن، جنس، توانایی و هوش کودکان را در انتخاب نوع بازی حتماً مد نظر داشته باشیم؛ چه بسا با توجه به استعداد بعضی کودکان تیزهوش، بازیهای آسان موجب خستگی زودرس و آزار آنان می‌شود و برعکس؛ و نیز با توجه به جنس کودکان بازیهایی را انتخاب کنیم که با روحیات جنسی آنها سازگار باشد و موجب ناراحتی آنان نگردد. نکته دیگری که باید به آن دقت کرد تعیین سلامتی کودکان با دقت در بازی کودکان است. معمولاً کودکان در بازیها کاملاً خودشان می‌شوند و شخصیت درونی آنها را می‌توان دربازیها کشف کرد و برای رفع اخلاقهای ناپسند و منفی آنان از اوان کودکی اقدام نمود. بیماریهای جسمی نیز در بازیها به خوبی خود را نشان می‌دهند مثال کودکی که کوررنگی دارد یا بینایی او دچار اختلال است معمولاً در بازیها دچار مشکل می‌شود که با دقت والدین به کودکان در هنگام بازی می‌تواند تشخیص داده شود و نیز سایر بیماریها که در این مقاله مجال پرداختن به آنها نیست. به هر حال بازیها نقششان آن قدر مهم است که می‌توان آن را ابزاری مهم برتمرین زندگی آینده کودکان به شمار آورد؛ و اما در ادامه این نوشته گذری کوتاه به بازیهای قومی خواهیم داشت. 

بازیهای قومی

همانطور که بالا آوردیم بازیها نقش مهمی در زندگی کودکان و تربیت سالم و آماده‌سازی آنها برای آینده دارد. بازیهای قومی نیز تمامی این نقش‌ها را با خود حمل می‌کند با این تفاوت که معمولاً بازیهای قومی بسیار ساده و ابزار مورد استفاده در آن نیز در دسترس و ارزان قیمت است و برای تهیه آن نیاز به هزینه‌های آنچنانی نمی‌باشد و نکته مهم دیگر در مورد بازیهای قومی این است که این بازیها برخواسته از دل ملت است، اگرچه ممکن است تولید کننده گان این بازیها سواد چندانی نداشته باشند ولی با این وجود مسائل روانی و اجتماعی در بازیهای قومی موج می‌زند. بازیهای قومی صمیمیتی در درون خود نهفته دارد که نشان از نزدیکی دلهای افراد به یکدیگر است. در بازیهای قومی معمولاً از خشونت خبری نیست و این نشان دهنده آرامش درونی افراد قوم است که در دامن طبیعت قد کشیده‌اند و ذهنشان مملو از آرامشی است که از طبیعت خدادادی گرفته‌اند و هنوز تن به تخریب طبیعت نداده‌اند. بازیهای قومی آموزش دهنده زندگی‌های ساده و بی غل و غشی است که برای به دست آوردن این زندگی‌ها نیازی نیست شبانه روز جسم و جان خود را به اجاره گرفته باشی. بازیهای قومی میراث گرانبهای اجداد اقوامی است که فرهنگ و هویتشان در آن نهفته است؛ زیرا با توجه به این که بازیها آموزش دهنده زندگی به کودکان می‌باشند می‌توان نتیجه گرفت که بازیهای قومی منبعی برای تحقیق بر زندگی‌های اقوام مختلف می‌باشند؛ هرچند با پیشرفت زمان و تکنولوژی امروزه اقوام مختلف بازیهای قومی خود را به دست فراموشی سپرده و تن به بازیهای عمومی رایج در جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند داده‌اند با این وجود هنوز این بازیها کاملاً از بین نرفته‌اند و گاهی برای تفریح و یاد روزگاران گذشته به این بازیها پرداخته می‌شود؛ منتها منطق بشری می‌پذیرد که دیگر اکثر این بازیها به تاریخ پیوسته‌اند و مثل میراثی مکتوب شده و نگهداری می‌شوند مگر این که آنان که دغدغه فرهنگ و هویت قومی در ذهنشان است به بازآفرینی دوباره این بازیها از راههای گوناگون بپردازند. بازیهای قومی میراث گرانبهای اجداد اقوام مختلف است، این میراث را جدی بگیریم. انشااله در مقالات آینده به تحلیل و بررسی چند بازی قومی و تأثیر آن روی کودکان خواهیم پرداخت.

1- تاریخدان و متفکر معاصر فرانسوی است.

2- انگلیسی تبار و از اعضای بنیان‌گذار و نوازندهٔ درامز گروه نامدار پینک فلوید است.